ದೇವನೂರ ಮಹಾದೇವರ ‘ಎದೆಗೆ ಬಿದ್ದ ಅಕ್ಷರ’ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಓದುವಾಗ ಮೊದಲು ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವುದು ಅದರ ಬರಹಗಳ ವೈವಿಧ್ಯವಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ಒಂದೇ ಒಂದು ಜೀವಂತ ಕಾಳಜಿ—ಮನುಷ್ಯ. ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳಿಗೂ ಹಿಂದಿನ ಬರಹಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ನಂತರದ ಕಾಲದ ಲೇಖನಗಳು, ಭಾಷಣಗಳು, ಸಂವಾದಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ, ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಪುನರುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು, ಕೆಲವು ಬರಹಗಳನ್ನು ಮರುಸಂಯೋಜಿಸಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿರುವ ಈ ಕೃತಿ, ಒಂದು ಲೇಖಕನ ಬರಹಗಳ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಾಲ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಬಂದರೂ ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಎಷ್ಟು ಅಚಲವಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಸಂಕಲನ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.

ಈ ಪುಸ್ತಕದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಹಿಂದೆಯೂ ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕರ ಕಥೆಯಿದೆ. ದೇವನೂರ ಮಹಾದೇವರ ಕುರಿತು ‘ಅಭಿನವ’ ವಿಶೇಷ ಸಂಚಿಕೆ ಹೊರತರುವ ಆಲೋಚನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಪ್ರಯತ್ನ, ಮುಂದೆ ಅವರ ಬರಹಗಳನ್ನೇ ಹುಡುಕಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ವಿವಿಧ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಬರಹಗಳು, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೋ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಲೇಖನಗಳು, ಭಾಷಣಗಳ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣಗಳು—ಹೀಗೆ ಚದುರಿಹೋಗಿದ್ದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಈ ಕೃತಿಗೆ ರೂಪ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾದೇವರೇ ತಮ್ಮ ‘ನನ್ನ ಮಾತು’ನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹಳೆಯ ಮನೆಯೊಂದರ ರಿಪೇರಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಲೇಖನವನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ಮಾಡುವುದು, ಎರಡು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಒಂದಾಗಿಸುವುದು, ಪುನರುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದು, ಮೂಲ ಬರಹವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪಿಸುವುದು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಸಂಕಲನದ ಸಂಪಾದನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇದು ಕೇವಲ ಹಳೆಯ ಬರಹಗಳ ರಾಶಿಯಲ್ಲ; ಲೇಖಕ ಮತ್ತು ಸಂಪಾದಕರ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಪುನಃ ರೂಪುಗೊಂಡ ಕೃತಿ.

ಪುಸ್ತಕದ ಆರಂಭವೇ ಅದರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನ ದೇವರು’, ‘ಮನವ ಕಾಡುತಿದೆ’, ‘ದಯೆಗಾಗಿ ನೆಲ ಒಣಗಿದೆ’, ‘ಮೂರ್ಛಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರುಣ್ಯ’, ‘ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನಾಗುವುದೆಂದರೆ…’, ‘ಕೊಳಕು ಎಲ್ಲಿದೆ?’, ‘ಅಸ್ಪೃಶ್ಯನಾಗಿರುವುದೆಂದರೆ…’ ಮುಂತಾದ ಬರಹಗಳ ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳೇ ಲೇಖಕರ ಚಿಂತನೆಯ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ದೇವನೂರರ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರು, ಧರ್ಮ, ಸಮಾಜ, ಜಾತಿ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ದೇವರನ್ನು ಹುಡುಕುವಾಗಲೂ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮರೆಯಬಾರದು; ಕರುಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗಲೂ ಕರುಣೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸಮಾಜವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕು; ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯುವಾಗ ಕೇವಲ ಒಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ನೋಡಬೇಕು ಎಂಬ ಒಳನೋಟ ಇಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

‘ನನ್ನ ದೇವರು’ ಎಂಬ ಬರಹದಲ್ಲಿನ ದೇವರ ಕಲ್ಪನೆ ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮನೆ ಸಿಗುವವರೆಗೆ ತನಗೂ ಮನೆ ಬೇಡ ಎನ್ನುವ ದೇವತೆಯ ರೂಪಕದ ಮೂಲಕ, ದೇವರಿಗಿಂತ ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕು ಮುಖ್ಯ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಲೇಖಕರು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವ ಸರಳ ವಾದವಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ನಂಬಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ನೋವು ಮತ್ತು ಬದುಕಿನ ಗೌರವ ಇರಬೇಕೆಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ. ದೇವನೂರರ ಬರಹದ ಶಕ್ತಿ ಇಂತಹ ಸಣ್ಣ ಕಥನ ಅಥವಾ ರೂಪಕದ ಮೂಲಕ ದೊಡ್ಡ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಓದುಗನ ಮುಂದಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ.

ಈ ಕೃತಿಯ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಧ್ವನಿ ಕರುಣೆಯದು. ‘ದಯೆಗಾಗಿ ನೆಲ ಒಣಗಿದೆ’, ‘ಮೂರ್ಛಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರುಣ್ಯ’ ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಸಮಾಜದ ಒಳಗಿರುವ ಮಾನವೀಯ ಬರವನ್ನು ಲೇಖಕರು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ನೋವನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ; ಆದರೆ ಅದು ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ? ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಸಂಕಟವನ್ನು ನಮ್ಮದೇ ಸಂಕಟವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಾವು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಈ ಬರಹಗಳ ಒಳಹರಿವಿನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ. ದೇವನೂರರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ದಯೆ ತೋರುವುದು ಅಲ್ಲ; ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅವನ ನೋವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ.

‘ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನಾಗುವುದೆಂದರೆ…’ ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ಸುಲಭ; ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿಯೇ ಬದುಕುವುದು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟ? ಜಾತಿ, ಧರ್ಮ, ವರ್ಗ, ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳೆಲ್ಲವೂ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಅಂಟಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅವುಗಳಾಚೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ ನೋಡುವ ದೃಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ? ದೇವನೂರರ ಬರಹಗಳು ಇದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹಲವು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತವೆ.

ಅವರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿಂತನೆಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ಅಸ್ಪೃಶ್ಯನಾಗಿರುವುದೆಂದರೆ…’, ‘ಹೆಣ್ಣು ಜಾತಿ ಮತ್ತು ದಲಿತ ಜಾತಿ’, ‘ಹೆಂಡ, ಬೀರು ಮತ್ತು ದಲಿತರು’, ‘ಜೀತ ಬಿಡುಗಡೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಕನಸು’ ಮುಂತಾದ ಬರಹಗಳು ಸಮಾಜದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವವರ ಬದುಕನ್ನು ಕೇವಲ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳಾಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಅನುಭವ, ಅವಮಾನ, ಹಸಿವು, ನಿರೀಕ್ಷೆ, ಅಸಹಾಯಕತೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಗೌರವಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಜೀತದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬದುಕಿನಂತಹ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಘಟನೆ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕಾನೂನು ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಲಾಭ ಪಡೆದವರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಬದಲಾಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಬದುಕಿನ ನೆಲಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಥ ಬರಬೇಕಾದರೆ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳೂ ಬದಲಾಗಬೇಕು. ದೇವನೂರರು ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ‘ಬಿಡುಗಡೆ’ ಎಂಬ ಪದದ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಓದುಗನ ಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ.

ದಲಿತ ಬದುಕಿನ ಕುರಿತು ಬರೆಯುವಾಗಲೂ ಅವರು ಕೇವಲ ನೋವಿನ ಚಿತ್ರಣಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಮಾನವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾ ಬದುಕುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆತ್ಮಗೌರವ, ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಂಘರ್ಷ, ಸಮಾನತೆಯ ಬಯಕೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಬರಹದ ಭಾಗವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರ ದಲಿತ ಚಿಂತನೆ ಕೇವಲ ದಲಿತರ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಇಡೀ ಸಮಾಜದ ನೈತಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ನಡೆಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಸಮಾಜ ತನ್ನನ್ನೇ ಎಷ್ಟು ನಾಗರಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಓದುಗನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ಈ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆಯ ಹುಡುಕಾಟವೂ ಗಮನಾರ್ಹ. ‘ಅಹಿಂಸೆಯ ಹುಡುಕುತ್ತಾ’, ‘ಬುದ್ಧನೆಡೆಗೆ ಒಂದು ನಡಿಗೆ’, ‘ನಡೆದು ಬರುವ ಅರಿವು’ ಮುಂತಾದ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧನ ಚಿಂತನೆಯತ್ತ ಲೇಖಕರ ಒಲವು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಹಿಂಸೆ ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲತೆಯ ಸಂಕೇತವಲ್ಲ; ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಒಂದು ಜೀವನದೃಷ್ಟಿ. ಬುದ್ಧನ ಕರುಣೆ, ಬಸವಣ್ಣನ ಸಮಾನತೆಯ ಆಶಯ, ಗಾಂಧಿಯ ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಅಂಬೇಡ್ಕರರ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಚಿಂತನೆಗಳು ದೇವನೂರರ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ. ಅವರು ಈ ಮಹನೀಯರನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಾಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ವರ್ತಮಾನದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪುಸ್ತಕದ ಮತ್ತೊಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿಂತನೆ ಹೆಚ್ಚು ನೇರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹೀಗೇ ಮುಂದುವರೆದರೆ’, ‘ಶಾಪವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ’, ‘ಬೇಕಿದೆ ಒಂದು ರಥಯಾತ್ರೆ’, ‘ಜೈ ಅಹಿಂದ್’, ‘ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಒಂದು “ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ”?’, ‘ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ರಣಹದ್ದುಗಳು’, ‘ಅಂದಿನ ಬಾಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ದಾಹ’, ‘ಬೇಸಾಯದಲಿ ಬದುಕುಳಿಯಲು’, ‘ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನೊಡನೆ ಗುದ್ದಾಟದಲ್ಲಿ…’, ‘ಸರ್ಕಾರ ಕಣ್ಣಿಡಲಿ’, ‘ನೃಪತುಂಗ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆಯಲೋಸುಗ’ ಮುಂತಾದ ಬರಹಗಳು ಸಮಾಜ, ರಾಜಕೀಯ, ಭಾಷೆ, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದುಕಿನ ಹಲವು ಮುಖಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ದೇವನೂರರ ಭಾಷೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಅವರು ಗಂಭೀರ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಭಾರವಾದ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಹೇಳಬಲ್ಲರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವ್ಯಂಗ್ಯ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಾಸ್ಯ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಟು ಪ್ರಶ್ನೆ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮೃದುವಾದ ಕರುಣೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾಗಿ ಬೆರೆಯುತ್ತವೆ. ಅವರ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ನಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಸಮಾಜದ ವೈರುಧ್ಯವನ್ನು ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಿಡಿಯುವ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಒಂದು “ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ”?’ ಮತ್ತು ‘ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನೊಡನೆ ಗುದ್ದಾಟದಲ್ಲಿ…’ ಮೊದಲಾದ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುವುದು ಅಲ್ಲ; ಕನ್ನಡ ಮಾತನಾಡುವ ಜನರ ಬದುಕಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಸ್ತೃತ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಇಂತಹ ಬರಹಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾಷೆ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅವಕಾಶಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸದೆ ಭಾಷೆಯ ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದು ಅಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಮುತ್ತು ಮುಳುಗ ಮತ್ತು ಇತರ’ ಎಂಬ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ದೇವನೂರರ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ನೆನಪುಗಳು ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತವೆ. ‘ಒಂದು ಸ್ವಾಗತ ಭಾಷಣ’, ‘ಹುಟ್ಟಿನ ಜಾಡು ಹಿಡಿದು’, ‘ಹಿರಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಬೀಳ್ಕೊಡುತ್ತಾ ಪಂಪನ ಜೊತೆ’, ‘ಖಾಸನೀಸ ಮುಖೇನ ಸಣ್ಣಕಥೆ’, ‘ವೈಶಾಖದೊಳಗೆ…’, ‘ಮುತ್ತು ಮುಳುಗ—ಪ್ರೊ. ಎಲ್. ಬಸವರಾಜು’, ‘ಲಂಕೇಶ್ ಎಂಬ ತಲ್ಲಣಿಸುವ ಜೀವ’, ‘ಅರಸು ಚಕ್ರವರಿಯಂತೆ…’, ‘ಕೊನೆಯದಾಗಿ, ಗಾಯತ್ರಿ ಮಂತ್ರ!’, ‘ಎಂಡಿಎನ್ ಸಂದರ್ಶನ’ ಮುಂತಾದ ಬರಹಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ನೆನಪುಗಳ ಲೋಕವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತವೆ.

ಈ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ದೇವನೂರರು ಅವರ ಪ್ರತಿಮೆ ನಿರ್ಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಲ್ಲಿದ್ದ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ತಲ್ಲಣ ಎರಡನ್ನೂ ಕಾಣಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಲಂಕೇಶ್ ಎಂಬ ತಲ್ಲಣಿಸುವ ಜೀವ’ ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಳಗಿನ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ನೋಡುವ ದೃಷ್ಟಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಅವರ ಕೃತಿಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವರ ಕಾಲ, ಅವರ ಸಂಬಂಧಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಮಾನವೀಯ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಇಲ್ಲಿದೆ.

ಕೃತಿಯ ಕೊನೆಯ ಭಾಗವಾದ ‘ಸಮಾನತೆಯ ಕನಸನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ವಿಭಾಗವು ಪುಸ್ತಕದ ಅನೇಕ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮಾನತೆ, ಜಾತಿ, ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ, ಮೀಸಲಾತಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ, ಸಂವಿಧಾನ, ಗಾಂಧಿ, ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‌ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುತ್ತವೆ. ಸಮಾನತೆ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುವ ಪದವಲ್ಲ; ಅದು ಸಮಾಜದ ದೈನಂದಿನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾದ ಮೌಲ್ಯ ಎಂಬ ಅರಿವು ಈ ಭಾಗದ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ.

ಸಂವಿಧಾನದ ಆಶಯ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ವಾಸ್ತವದ ನಡುವಿನ ಅಂತರವೂ ದೇವನೂರರ ಚಿಂತನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ಷೇತ್ರ. ಸಂವಿಧಾನ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದರೂ ಸಮಾಜದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ಮತ್ತು ತಾರತಮ್ಯದ ಹಳೆಯ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಉಳಿದಿದ್ದರೆ ಕಾನೂನಿನ ಆಶಯ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆ ಕೇವಲ ಕಾನೂನಿನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಮನಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆಯೂ ಅಗತ್ಯ. ಶಿಕ್ಷಣದ ಉದ್ದೇಶವೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅರ್ಥ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಶಿಕ್ಷಣ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಜ್ಞಾನವಲ್ಲ; ಸಮಾನತೆ, ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೂ ಹೌದು.

ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‌ ಕುರಿತು ದೇವನೂರರ ಚಿಂತನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಸಮಾನತೆಯ ಹುಡುಕಾಟವಿದೆ. ಅವರನ್ನು ಕೇವಲ ಪೂಜಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅವರ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಬದುಕಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ನೋಡುವುದು ಮುಖ್ಯ. ಒಬ್ಬರ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಚಿಂತನೆಗೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟುತ್ತಾ, ಅವರ ಕಾಲದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಬರಹಗಳು ಇತಿಹಾಸದ ನೆನಪಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯದೆ ವರ್ತಮಾನದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ಎದೆಗೆ ಬಿದ್ದ ಅಕ್ಷರದ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹ ಗುಣವೆಂದರೆ, ಲೇಖಕರು ಓದುಗನಿಗೆ ಸಿದ್ಧ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಅಸೌಕರ್ಯ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಮ್ಮದೇ ನಿಲುವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಾವು ಸಹಜವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಗತಿಯೊಳಗಿನ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಈ ಪುಸ್ತಕದ ಓದು ಮುಗಿದ ನಂತರವೂ ಅದರ ಬರಹಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ.

ಈ ಕೃತಿಯ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಕೂಡ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಅಕ್ಷರ ಓದಿನಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಬಹುದು; ಆದರೆ ಎದೆಗೆ ಬಿದ್ದ ಅಕ್ಷರ ಅಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಬಹುದು, ನೋವಾಗಬಹುದು, ನೆನಪಾಗಬಹುದು, ಅರಿವಾಗಬಹುದು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಮ್ಮದೇ ಬದುಕನ್ನು ಹೊಸ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡುವಂತೆ ಮಾಡಬಹುದು. ದೇವನೂರರ ಬರಹಗಳ ಶಕ್ತಿ ಇದೇ—ಅವು ಓದುಗನನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಸಮಾಜವನ್ನು ನೋಡುವವನಾಗಿ ಬಿಡದೆ, ಆ ಸಮಾಜದ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ತನ್ನನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಇದು ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳ ಕಾಲದ ಬರಹಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸಹಜವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಬರಹಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿವೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳೊಳಗಿನ ಮೂಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು—ಮನುಷ್ಯನ ಗೌರವ, ಸಮಾನತೆ, ಜಾತಿ, ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ, ಕರುಣೆ, ಅಹಿಂಸೆ, ಭಾಷೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ—ಇಂದಿಗೂ ನಮ್ಮ ಸಮಾಜದ ಮುಂದೆ ಇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಸಂಕಲನ ಕೇವಲ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ದಾಖಲೆ ಆಗದೆ, ವರ್ತಮಾನದೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಸುವ ಕೃತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ದೇವನೂರ ಮಹಾದೇವರ ಬರವಣಿಗೆಯ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿ ಅವರ ಸರಳತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಆಳ. ಅವರು ದೊಡ್ಡ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಓದುಗನ ಮೇಲೆ ಹೇರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಘಟನೆ, ಒಂದು ಮಾತು, ಒಂದು ನೆನಪು, ಒಂದು ರೂಪಕ ಅಥವಾ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಮೂಲಕ ಚಿಂತನೆಯ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಬಾಗಿಲಿನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಓದುಗನ ಕೆಲಸ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ಬರಹಗಳು ಓದಿದ ನಂತರವೂ ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತವೆ.

ಎದೆಗೆ ಬಿದ್ದ ಅಕ್ಷರ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಮಾನತೆಯ ಕನಸನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುವ ಪುಸ್ತಕ. ಆದರೆ ಆ ಕನಸು ಕೇವಲ ಭವಿಷ್ಯದ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ದೈನಂದಿನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡುತ್ತೇವೆ, ದುರ್ಬಲರೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತೇವೆ, ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ, ನಮ್ಮ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ ಎಂಬ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಆ ಕನಸಿನ ಆರಂಭವಿದೆ. ದೇವನೂರರ ಅಕ್ಷರಗಳು ಈ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ಎದೆಗೆ ಬಿದ್ದ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಓದಿ ಮುಚ್ಚಿದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಪುಟಗಳು ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ ಕಾಣುವ ಸರಳವಾದ, ಆದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟದ ಪಾಠವನ್ನು ಈ ಬರಹಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಸಮಾಜದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತವರ ನೋವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ತರುವ, ಅಧಿಕಾರದ ಭಾಷೆಯ ಎದುರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿಸುವ, ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಬದುಕಿನ ಮೌಲ್ಯಗಳಾಗಿ ಮುಂದಿಡುವ ಈ ಸಂಕಲನ ದೇವನೂರ ಮಹಾದೇವರ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿಂತನೆಯ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ದಾಖಲೆ. ಎದೆಗೆ ಬಿದ್ದ ಅಕ್ಷರಗಳು ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯದೆ, ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಒಂದು ಹೊಸ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದಾಗಲೇ ಅವುಗಳ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.